Przed „czym" rozpoczynającym zdanie podrzędne przecinek stawiamy zawsze. Dotyczy to również konstrukcji „po czym" i „przy czym", przed którymi przecinek stoi w całości, a nie w ich środku. Bez przecinka „czym" obywa się tylko wtedy, gdy otwiera pytanie albo całe wypowiedzenie.
„Czym" jako zaimek otwierający zdanie podrzędne
Zaimek „czym" (narzędnik zaimka „co") często wprowadza zdanie podrzędne po czasownikach typu „wiedzieć", „zastanawiać się", „interesować się". Granicę między zdaniem nadrzędnym a podrzędnym oznaczamy przecinkiem, dokładnie tak jak przy „co" i „który":
- Poprawnie: Nie wiedział, czym się zająć w weekend.
- Poprawnie: Zastanawiam się, czym on ją przekonał.
- Poprawnie: To, czym się pasjonujesz, mówi o tobie więcej niż CV.
- Błędnie: Nie wiedział czym się zająć w weekend.
W trzecim przykładzie zdanie podrzędne stoi w środku wypowiedzenia, dlatego wydzielamy je przecinkami z obu stron. Zgubienie drugiego przecinka („To, czym się pasjonujesz mówi…") to jeden z częstszych błędów w tej konstrukcji.
Gdy „czym" otwiera pytanie albo stoi na początku zdania, przecinek oczywiście nie jest potrzebny: „Czym różni się myślnik od łącznika?".
„Po czym" – następstwo zdarzeń
Konstrukcja „po czym" opisuje kolejność: coś się wydarzyło, a zaraz potem coś innego. Wprowadza ona nowy człon wypowiedzenia, więc poprzedzamy ją przecinkiem. Przecinka nie stawiamy natomiast między „po" a „czym":
- Poprawnie: Przeczytał wiadomość, po czym odłożył telefon.
- Poprawnie: Zatrzymała się na chwilę, po czym ruszyła dalej.
- Błędnie: Przeczytał wiadomość po czym odłożył telefon.
- Błędnie: Przeczytał wiadomość, po, czym odłożył telefon.
„Przy czym" – zastrzeżenie i dopowiedzenie
„Przy czym" dodaje do wypowiedzenia zastrzeżenie, uściślenie albo okoliczność towarzyszącą. Także tę konstrukcję poprzedzamy przecinkiem jako całość:
- Poprawnie: Umowa obowiązuje rok, przy czym można ją wypowiedzieć wcześniej.
- Poprawnie: Wszyscy zdali egzamin, przy czym najlepszy wynik należał do Marty.
- Błędnie: Umowa obowiązuje rok przy czym można ją wypowiedzieć wcześniej.
Analogicznie zachowują się pokrewne wyrażenia „w czym", „za czym" i „o czym", jeśli otwierają zdanie podrzędne: „Opowiedział, o czym rozmawiali.".
„Czym…, tym…" – uwaga na normę
W polszczyźnie potocznej spotyka się konstrukcję „czym dalej, tym gorzej". Norma wzorcowa zaleca w tej roli parę „im…, tym…": „im dalej, tym gorzej". Niezależnie od wyboru wariantu między członami stawiamy przecinek, bo porównujemy dwa równoległe człony wypowiedzenia.
A jeśli pytasz ogólnie: przed czym stawia się przecinek?
Część osób trafia na tę stronę z pytaniem nie o zaimek „czym", lecz o to, przed jakimi wyrazami w ogóle stawia się przecinki. Pełną odpowiedź na tak postawione pytanie znajdziesz w naszym przewodniku Kiedy stawiamy przecinek?, który zbiera reguły dla wszystkich najważniejszych spójników i zaimków.
Tabela: „czym" w praktyce
| Konstrukcja | Przecinek? | Przykład |
|---|---|---|
| „czym" w zdaniu podrzędnym | tak, przed „czym" | Wiem, czym się kończą takie obietnice. |
| „czym" w pytaniu | nie | Czym mogę służyć? |
| „po czym" | tak, przed całością | Skinął głową, po czym wyszedł. |
| „przy czym" | tak, przed całością | Cena spadła, przy czym popyt wzrósł. |
| „czym…, tym…" (lepiej: „im…, tym…") | tak, między członami | Im wcześniej, tym lepiej. |
Najczęstsze błędy
Najwięcej kłopotów sprawia rozbijanie konstrukcji „po czym" i „przy czym" przecinkiem w środku oraz gubienie przecinka zamykającego, gdy człon z „czym" stoi w środku zdania. Jeżeli masz wątpliwości przy konkretnym zdaniu, wklej je do naszego korektora interpunkcji, a poprawki dostaniesz razem z wyjaśnieniem reguły.