Przecinek przed „niż" stawiamy tylko wtedy, gdy po „niż" pojawia się zdanie z czasownikiem w formie osobowej. Jeśli porównujemy bez czasownika, przecinka nie ma. Ta jedna zasada rozstrzyga niemal wszystkie wątpliwości związane z tym wyrazem.
„Niż" bez czasownika: bez przecinka
W prostych porównaniach „niż" łączy dwa wyrażenia w obrębie jednego zdania. Takiego porównania nie oddzielamy przecinkiem:
- Poprawnie: Marek jest wyższy niż jego brat.
- Poprawnie: Wolę herbatę niż kawę.
- Poprawnie: Ten rower kosztował mniej niż tysiąc złotych.
- Błędnie: Marek jest wyższy, niż jego brat.
Dokładnie tak samo działa porównawcze „jak" w zdaniach typu „biały jak śnieg", które omawiamy w artykule przecinek przed „jak".
„Niż" z czasownikiem: z przecinkiem
Gdy po „niż" stoi osobowa forma czasownika, mamy do czynienia ze zdaniem podrzędnym porównawczym. Granicę zdań składowych wyznacza przecinek:
- Poprawnie: Zarabia więcej, niż wydaje.
- Poprawnie: Egzamin okazał się trudniejszy, niż się spodziewaliśmy.
- Poprawnie: Wrócił później, niż obiecał.
- Błędnie: Zarabia więcej niż wydaje.
Wystarczy więc spojrzeć na to, co następuje po „niż". Sam wyraz porównywany („więcej", „trudniejszy", „później") nie ma znaczenia dla interpunkcji.
Przypadki graniczne
Wątpliwości budzą zdania, w których czasownik po „niż" jest domyślny. Jeżeli go nie zapisujemy, przecinka również nie stawiamy:
- Poprawnie: Zna się na tym lepiej niż ja. (domyślne: niż ja się znam)
- Poprawnie: Dziś czuję się gorzej niż wczoraj.
Osobną grupę tworzą utarte wyrażenia z „niż" wewnątrz konstrukcji „więcej niż", „mniej niż", „nie więcej niż". Zapisujemy je bez przecinka, o ile nie pojawia się po nich czasownik:
- Poprawnie: Dostawa zajmie nie więcej niż trzy dni.
- Poprawnie: To coś więcej niż zwykła znajomość.
„Prędzej czy później", „raczej… niż"
W konstrukcji „raczej X niż Y" obowiązuje ta sama zasada co w zwykłych porównaniach. Bez czasownika po „niż" przecinek nie występuje:
- Poprawnie: To raczej sugestia niż polecenie.
- Poprawnie: Wolałbym raczej poczekać, niż podpisywać umowę w pośpiechu.
W drugim przykładzie po „niż" stoi bezokolicznik rozwijający osobną czynność; norma dopuszcza tu przecinek, gdy człon z „niż" ma charakter zdaniowy.
„Niż" po przeczeniu
Przeczenie niczego w regule nie zmienia. Nadal liczy się wyłącznie obecność czasownika po „niż":
- Poprawnie: Nie jest starszy niż reszta zespołu.
- Poprawnie: Nie poszło nam lepiej, niż poszło konkurencji.
„Aniżeli" i „niźli"
Starsze odpowiedniki „niż", czyli „aniżeli" i książkowe „niźli", podlegają tej samej regule. Z czasownikiem po spójniku stawiamy przecinek, bez czasownika nie:
- Poprawnie: Projekt pochłonął więcej środków, aniżeli przewidywał budżet.
- Poprawnie: Wolał czyn aniżeli słowa.
W tekstach współczesnych „aniżeli" pojawia się głównie w stylu urzędowym. Jeżeli nie zależy nam na podniosłym tonie, naturalniejsze będzie zwykłe „niż".
Tabela: przecinek przed „niż"
| Co stoi po „niż" | Przecinek | Przykład |
|---|---|---|
| rzeczownik, zaimek, liczebnik | nie | Jest szybszy niż Adam. |
| przysłówek („niż wczoraj") | nie | Śpię krócej niż zwykle. |
| czasownik w formie osobowej | tak | Śpię krócej, niż powinienem. |
| całe zdanie podrzędne | tak | Poszło lepiej, niż zakładał plan. |
Najczęstsze błędy
Piszący najczęściej przesadzają w obie strony. Jedni stawiają przecinek przed każdym „niż", bo porównanie wydaje im się osobną częścią zdania. Drudzy pomijają go nawet przy pełnych zdaniach porównawczych, sugerując się krótkością wypowiedzenia. Warto zapamiętać mechaniczny test: czasownik po „niż" = przecinek, brak czasownika = brak przecinka. Ten sam test działa przy spójniku „jak", a jego szersze tło znajdziesz w artykule o przecinku w porównaniach. Wątpliwy fragment możesz też wkleić do naszego korektora tekstu.