Przed „także" zwykle nie stawiamy przecinka. To partykuła dołączająca kolejny element do wcześniejszej treści, a nie spójnik łączący zdania. Przecinek pojawia się dopiero wtedy, gdy „także" wchodzi w skład konstrukcji „nie tylko…, ale także" albo rozpoczyna dopowiedzenie. Identyczne zasady dotyczą wyrazu „również".
„Także" i „również" bez przecinka
W typowych zdaniach „także" po prostu rozszerza informację o kolejny element. Żaden znak interpunkcyjny nie jest wtedy potrzebny:
- Poprawnie: Kupiłem chleb i masło, a przy okazji także ser.
- Poprawnie: W konkursie mogą wystartować również uczniowie szkół podstawowych.
- Poprawnie: Ten przepis sprawdzi się także zimą.
- Błędnie: Ten przepis sprawdzi się, także zimą.
Wstawienie przecinka przed „także" w takich zdaniach to kalka z intonacji: w mowie robimy tam czasem pauzę, ale norma interpunkcyjna jej nie odnotowuje.
„Nie tylko…, ale także"
Przecinek staje się obowiązkowy w konstrukcji przeciwstawnej „nie tylko…, ale także" (i jej wariantach „ale również", „lecz także"). Znak stoi przed „ale" lub „lecz", a nie bezpośrednio przed „także":
- Poprawnie: Malował nie tylko portrety, ale także pejzaże.
- Poprawnie: Program przyda się nie tylko uczniom, lecz także nauczycielom.
- Błędnie: Malował nie tylko portrety ale także pejzaże.
- Błędnie: Malował nie tylko portrety, ale, także pejzaże.
„Także" w dopowiedzeniu
Gdy fragment z „także" jest dorzucony po przecinku jako osobna, dodatkowa myśl, przecinek stoi przed całym dopowiedzeniem. Sygnałem takiej konstrukcji jest to, że dopowiedzenie można wyciąć bez szkody dla zdania:
- Poprawnie: Zwiedziliśmy całą Toskanię, także jej mniej znane zakątki.
- Poprawnie: Zaprosił wszystkich współpracowników, również tych z oddziału w Gdańsku.
Mechanizm jest ten sam co przy innych dopowiedzeniach, które opisujemy w artykule o wtrąceniach i dopowiedzeniach.
Uwaga na „tak że"
Pisane rozdzielnie „tak że" znaczy „w taki sposób, że" i wprowadza zdanie podrzędne skutkowe. Przed tym połączeniem przecinek jest obowiązkowy, a częsty błąd polega na myleniu go z partykułą „także":
- Poprawnie: Ułożył dokumenty, tak że każdy od razu znajdzie swój.
- Poprawnie: Mówił cicho, tak że nikt go nie słyszał.
- Błędnie: Mówił cicho, także nikt go nie słyszał.
Test jest prosty. Jeżeli wyraz da się zastąpić przez „too/również", chodzi o partykułę „także". Jeżeli sens to „wskutek czego", trzeba napisać „tak że" i postawić przecinek przed całością.
„Także" na początku zdania
Zdanie może zaczynać się od „także" lub „również", gdy nawiązujemy do poprzedniej wypowiedzi. Po takim wyrazie przecinka nie stawiamy:
- Poprawnie: Także w tym roku festiwal odbędzie się w lipcu.
- Poprawnie: Również dorośli mogą wziąć udział w warsztatach.
- Błędnie: Także, w tym roku festiwal odbędzie się w lipcu.
Tabela: „także" i „również" w skrócie
| Konstrukcja | Przecinek | Przykład |
|---|---|---|
| „także"/„również" w środku zdania | nie | Zapraszamy także rodziców. |
| „nie tylko…, ale także" | przed „ale" | Śpiewa nie tylko w chórze, ale także solo. |
| dopowiedzenie z „także" | przed dopowiedzeniem | Obniżyliśmy ceny, także w sklepie online. |
| „tak że" (skutek) | przed „tak że" | Spadł śnieg, tak że drogi zablokowano. |
Najczęstsze błędy
Pierwszy błąd to odruchowe stawianie przecinka przed każdym „także", przez analogię do spójników typu „ale" czy „więc". Drugi, poważniejszy, to pisownia „także" tam, gdzie chodzi o skutkowe „tak że". Trzeci dotyczy konstrukcji „nie tylko…, ale także", w której przecinek bywa pomijany albo lądował w złym miejscu. We wszystkich wątpliwych sytuacjach pomaga pytanie o funkcję wyrazu: dołącza element (bez przecinka) czy otwiera nową myśl (z przecinkiem)?