Przed „tudzież" nie stawiamy przecinka, tak samo jak przed pojedynczym „i". To spójnik łączny, który dokleja do zdania kolejny równorzędny element. Ma wyraźnie książkowy, dziś już nieco urzędowy odcień, ale interpunkcyjnie zachowuje się identycznie jak jego codzienne odpowiedniki.
Zasada podstawowa: bez przecinka
„Tudzież" łączy człony równorzędne: dwa podmioty, dwa dopełnienia albo dwa zdania współrzędne łączne. W żadnej z tych ról przecinek nie jest potrzebny:
- Poprawnie: Do wniosku dołączono opinię biegłego tudzież dokumentację fotograficzną.
- Poprawnie: W bibliotece zgromadzono rękopisy tudzież starodruki.
- Błędnie: Do wniosku dołączono opinię biegłego, tudzież dokumentację fotograficzną.
Tej samej regule podlegają spójniki „i", „oraz" i „a także". Wspólnie tworzą grupę spójników łącznych, przed którymi znak pojawia się tylko w szczególnych okolicznościach.
Kiedy przecinek jednak się pojawia?
Pierwsza sytuacja to powtórzenie spójnika w tej samej funkcji. Jeżeli „tudzież" wystąpi dwukrotnie, przed drugim wystąpieniem stawiamy przecinek, analogicznie jak przy „i…, i…":
- Poprawnie: Przesłuchano świadków tudzież biegłych, tudzież samego oskarżonego.
Druga sytuacja nie dotyczy samego spójnika, lecz wtrącenia, które kończy się bezpośrednio przed nim. Przecinek zamyka wtedy wtrącenie, a nie poprzedza „tudzież":
- Poprawnie: Zarząd, powołany w ubiegłym roku, tudzież rada nadzorcza przyjęły sprawozdanie.
W praktyce takie zbiegi zdarzają się rzadko, bo „tudzież" pojawia się dziś głównie w krótkich formułach urzędowych.
Co właściwie znaczy „tudzież"?
Współczesne słowniki definiują „tudzież" jako „i, a także". Wyraz bywa jednak używany błędnie w znaczeniu „albo, lub, czyli", zapewne przez skojarzenie z „bądź". Zdanie „Proszę o kontakt telefoniczny tudzież mailowy" sugeruje więc, że nadawca oczekuje obu form kontaktu naraz, choć zwykle chodzi mu o wybór jednej z nich. W znaczeniu rozłącznym poprawne są spójniki „albo", „lub" i „bądź". Na interpunkcję ta pomyłka nie wpływa, bo wszystkie wymienione spójniki pojedynczo występują bez przecinka, ale w starannym tekście warto jej unikać.
Czy warto dziś używać „tudzież"?
W tekstach urzędowych i prawniczych spójnik trzyma się mocno, bo pozwala uniknąć powtórzenia „i" w długich wyliczeniach: „wnioski i załączniki tudzież pełnomocnictwa". W zwykłej prozie użytkowej brzmi archaicznie, a wplatany dla ozdoby łatwo wpada w mimowolną ironię. Jeśli tekst ma brzmieć naturalnie, wystarczą „i", „a także" lub „również"; interpunkcyjnie nic się przy tej zamianie nie zmienia.
Tabela: przecinek przy „tudzież" w praktyce
| Konstrukcja | Przecinek? | Przykład |
|---|---|---|
| pojedyncze „tudzież" łączące człony | nie | Wniosek tudzież załączniki złożono w terminie. |
| powtórzone „tudzież" | tak, przed drugim | Zaproszono radnych tudzież sołtysów, tudzież mieszkańców. |
| wtrącenie kończące się przed „tudzież" | tak, ale to przecinek wtrącenia | Dyrektor, jak co roku, tudzież księgowa podpisali bilans. |
Najczęstsze błędy
Najczęstszy jest odruchowy przecinek przed „tudzież", stawiany dlatego, że wyraz brzmi „poważnie" i przypomina spójniki wymagające znaku, takie jak „toteż" czy „więc". Drugi błąd ma charakter znaczeniowy: używanie „tudzież" zamiast „albo". Trzeci to nadużywanie tego spójnika w zwykłych tekstach, gdzie naturalniej brzmi „i". Pełny przegląd spójników z przecinkiem i bez znajdziesz w przewodniku Kiedy stawiamy przecinek?.