Fragment zdania zawierający imiesłów zakończony na -ąc, -łszy lub -wszy oddzielamy przecinkiem zawsze, także wtedy, gdy imiesłów występuje bez żadnych określeń. Taką regułę wprowadziła uchwała Rady Języka Polskiego z 1993 roku i od tego czasu jest to jedna z najprostszych zasad polskiej interpunkcji: widzisz -ąc, -łszy albo -wszy, stawiasz przecinek.
Jak działa reguła
Konstrukcję z imiesłowem przysłówkowym nazywa się imiesłowowym równoważnikiem zdania, bo zastępuje ona całe zdanie podrzędne. Zamiast „Kiedy szedłem do pracy, spotkałem sąsiada" można napisać „Idąc do pracy, spotkałem sąsiada". Skoro równoważnik pełni funkcję zdania składowego, oddzielamy go przecinkiem dokładnie tak, jak oddzielilibyśmy zdanie podrzędne.
- Poprawnie: Idąc do pracy, spotkałem sąsiada.
- Poprawnie: Skończywszy raport, wyszła z biura.
- Poprawnie: Zjadłszy kolację, dzieci pobiegły do ogrodu.
- Błędnie: Idąc do pracy spotkałem sąsiada.
Położenie równoważnika w zdaniu nie ma znaczenia. Na początku zamykamy go przecinkiem, na końcu poprzedzamy przecinkiem, w środku wydzielamy z obu stron, jak każde wtrącenie.
- Poprawnie: Spotkałem sąsiada, idąc do pracy.
- Poprawnie: Marta, słysząc dzwonek, pobiegła do drzwi.
Przecinek także przy samotnym imiesłowie
Przed 1993 rokiem przecinek stawiano tylko wtedy, gdy imiesłów miał określenia. Obecna norma zniosła to rozróżnienie, dzięki czemu nie trzeba analizować budowy frazy.
- Poprawnie: Uśmiechnął się, wstając.
- Poprawnie: Odpowiadała, nie patrząc.
- Dawny zapis (dziś błędny): Uśmiechnął się wstając.
W starszych książkach, wydanych przed zmianą normy, spotkasz zapis bez przecinka. Przy cytowaniu takich tekstów zachowujemy interpunkcję oryginału, ale we własnych tekstach stosujemy regułę współczesną.
Wyjątki: formy zleksykalizowane
Przecinka nie stawiamy, gdy wyraz na -ąc przestał pełnić funkcję imiesłowu i stał się częścią utartego wyrażenia albo przyimkiem. Norma PWN wymienia tu przede wszystkim konstrukcje, w których imiesłów nie oznacza już czynności towarzyszącej.
| Wyrażenie | Status | Przykład |
|---|---|---|
| wyjąwszy, począwszy od | funkcja przyimka | Wszyscy wyjąwszy Piotra zdali egzamin. |
| nie licząc | funkcja przyimka | Było nas dziesięcioro nie licząc dzieci. |
| chcąc nie chcąc | zrost frazeologiczny | Chcąc nie chcąc zgodził się na zmiany. |
Uwaga na pozorne wyjątki. Wyrażenia komentujące typu „ściśle mówiąc", „prawdę powiedziawszy", „krótko mówiąc" wciąż oddzielamy przecinkiem, bo działają jak wtrącenia odnoszące się do całej wypowiedzi.
- Poprawnie: Prawdę powiedziawszy, nie wierzę w ten plan.
- Poprawnie: Wynik był, ściśle mówiąc, katastrofalny.
Pułapka logiczna: kto wykonuje czynność
Przy okazji przecinka warto pamiętać o zasadzie składniowej, którą imiesłów łamie najczęściej. Podmiot równoważnika imiesłowowego musi być ten sam co podmiot zdania głównego. Zdanie „Wchodząc do pokoju, zadzwonił telefon" jest zbudowane błędnie, bo telefon nie wchodził do pokoju. Poprawnie: „Kiedy wchodziłem do pokoju, zadzwonił telefon". Przecinek nie naprawi zdania, w którym imiesłów odnosi się do niewłaściwego wykonawcy.
Imiesłowy przymiotnikowe to inna historia
Reguła obowiązkowego przecinka dotyczy wyłącznie imiesłowów przysłówkowych, czyli form na -ąc, -łszy, -wszy. Imiesłowy przymiotnikowe (piszący, napisany, malowany) zachowują się jak przymiotniki i same z siebie przecinka nie wymagają.
- Poprawnie: Kobieta czytająca gazetę siedziała przy oknie.
- Poprawnie: Kobieta, czytająca gazetę z wypiekami na twarzy, nie zauważyła kelnera.
W drugim przykładzie przecinki pojawiły się nie z powodu imiesłowu, lecz dlatego, że rozbudowana fraza pełni funkcję dopowiedzenia. Decyzję podejmujemy tu tak samo jak przy każdym określeniu rozwiniętym.
Podsumowanie
Formy na -ąc, -łszy, -wszy to rzadki przypadek reguły bez szarych stref: przecinek stawiamy zawsze, a wyjątki ograniczają się do kilku wyrażeń zleksykalizowanych. Jeżeli chcesz uporządkować pozostałe zasady, zajrzyj do przewodnika Kiedy stawiamy przecinek? i do zestawienia najczęstszych błędów interpunkcyjnych.