Apostrof stawiamy przy odmianie obcych imion, nazwisk i nazw wtedy, gdy wyraz kończy się w piśmie literą, której nie wymawiamy. Piszemy więc „Locke'a" (bo mówimy [lok]) i „Harry'ego" (bo mówimy [hary]), ale „Toma" i „Netflixa", bo tu wymowa pokrywa się z zapisem. W polskich wyrazach apostrof nie występuje w ogóle, a formy typu „SMS'a" należą do najczęstszych błędów zapisu.
Do czego służy apostrof?
Apostrof sygnalizuje, że litera stojąca przed końcówką odmiany nie jest wymawiana. Czytelnik widzi wtedy, gdzie kończy się temat obcego wyrazu, a gdzie zaczyna polska końcówka. Bez tego znaku zapis „Lockea" sugerowałby wymowę [lokea], która nie istnieje.
- Poprawnie: Czytam pisma Locke'a. (Locke, wym. [lok])
- Poprawnie: Nie widziałem Harry'ego od tygodnia. (Harry, wym. [hary])
- Poprawnie: Fani George'a czekali pod sceną. (George, wym. [dżordż])
- Poprawnie: Korzystam z wyszukiwarki Google'a.
Kiedy apostrofu nie stawiamy?
Jeżeli ostatnia litera wyrazu jest normalnie wymawiana, końcówkę dopisujemy bezpośrednio. Dotyczy to ogromnej większości obcych nazw używanych w polszczyźnie:
- Poprawnie: Spotkałem Toma i Baracka.
- Poprawnie: Nie mam już Netflixa.
- Błędnie: Nie mam już Netflix'a.
- Poprawnie: Kupiłem billboard obok Lidla.
Apostrof jest też błędem przy odmianie skrótowców. Tu granicę między tematem a końcówką zaznacza łącznik, o którym piszemy szerzej w artykule o dywizie:
- Poprawnie: Nie dostałem SMS-a.
- Błędnie: Nie dostałem SMS'a.
Pułapka narzędnika: Harry'ego, ale Harrym
Reguła ma zaskakujące rozwinięcie. Gdy w danym przypadku gramatycznym niema litera znika także z zapisu, apostrof przestaje być potrzebny. Najlepiej widać to przy nazwiskach zakończonych na nieme „e" i imionach na „-y":
| Przypadek | Locke | Harry |
|---|---|---|
| mianownik | Locke | Harry |
| dopełniacz | Locke'a | Harry'ego |
| celownik | Locke'owi | Harry'emu |
| narzędnik | Lockiem | Harrym |
| miejscownik | o Locke'u | o Harrym |
W narzędniku piszemy „Lockiem" bez apostrofu, bo nieme „e" w tej formie w ogóle wypada, a temat kończy się wymawianą głoską. Podobnie „Harrym": końcówka zlewa się z tematem i nie ma czego oddzielać. Zapisy „Locke'iem" czy „Harry'm" są błędne.
Apostrof w języku angielskim
Część osób szuka informacji o apostrofie w kontekście angielszczyzny, bo tam znak ten pełni inne funkcje. Dopełniacz saksoński tworzy się przez dodanie „'s" („John's car", „the company's logo"), a przy rzeczownikach w liczbie mnogiej zakończonych na „-s" sam apostrof zamyka wyraz („my parents' house"). Apostrof zastępuje również opuszczone litery w formach ściągniętych: „don't", „it's" (czyli „it is"). Z tym ostatnim wiąże się klasyczna pomyłka: „its" bez apostrofu to zaimek dzierżawczy („the dog wagged its tail"). Angielskich nawyków nie wolno przenosić do polszczyzny, dlatego liczba mnoga w stylu „pizza's" czy polski dopełniacz „Roberta's" to podwójny błąd.
Apostrof prosty czy typograficzny?
Na klawiaturze pod ręką mamy apostrof prosty ('), a w starannej typografii używa się apostrofu typograficznego ('), wygiętego jak przecinek uniesiony nad linię pisma. Edytory tekstu, m.in. Word i Dokumenty Google, zamieniają znak prosty na typograficzny automatycznie. Gdy autokorekta nie działa, apostrof typograficzny wpiszemy w systemie Windows kombinacją Alt+0146, a na Macu skrótem Shift+Option+]. W internecie i w korespondencji apostrof prosty jest w pełni akceptowalny; rozróżnienie ma znaczenie głównie w składzie książek i materiałów drukowanych, podobnie jak opisywana przez nas różnica między półpauzą, myślnikiem i łącznikiem.
Najczęstsze błędy z apostrofem
- Poprawnie: Nie kupię iPhone'a od Apple'a. Tu apostrofy są zasadne, bo „iPhone" i „Apple" kończą się niemym „e". Błędnie: zapisy „iPhona" i „Appla".
- Błędnie: Jadę do Carrefour'a. Poprawnie: Jadę do Carrefoura. Końcowe „r" jest wymawiane.
- Błędnie: Ogłoszenie PiS'u. Poprawnie: Ogłoszenie PiS-u. Skrótowce odmieniamy z łącznikiem.
- Błędnie: Występ Beyonce'y. Poprawnie: Występ Beyoncé. Imiona zakończone wymawianą samogłoską akcentowaną zwykle pozostają nieodmienne.
Wątpliwości przy konkretnym nazwisku najlepiej rozstrzygać, wychodząc od wymowy: jeśli ostatnią literę słychać, apostrof jest zbędny. Pozostałe znaki graficzne polszczyzny omawiamy w przeglądzie zasad polskiej interpunkcji, a poprawność całego tekstu sprawdzisz naszym korektorem tekstu.