Dywiz, czyli łącznik (-), spaja człony równorzędne: flaga biało-czerwona jest biała i czerwona, słownik polsko-niemiecki dotyczy obu języków naraz. Gdy pierwszy człon jedynie doprecyzowuje drugi, piszemy wyraz łącznie, bez dywizu: jasnoniebieski to odcień niebieskiego. Ten sam krótki znak łączy nazwy miejscowe (Bielsko-Biała), nazwiska dwuczłonowe (Skłodowska-Curie) i zapisy cyfrowo-literowe (5-letni).
Przymiotniki złożone: równorzędne czy nie?
O zapisie decyduje relacja między członami. Jeśli między nie da się wstawić „i", człony są równorzędne i wymagają łącznika. Jeśli pierwszy człon odpowiada na pytanie „jak bardzo?" albo „w jakim odcieniu?", całość piszemy łącznie:
- Poprawnie: flaga biało-czerwona (biała i czerwona), sos słodko-kwaśny (słodki i kwaśny), współpraca polsko-czeska.
- Poprawnie: sweter jasnoniebieski, bluza ciemnozielona, kraj słabo rozwinięty gospodarczo, ale: region rolniczo-przemysłowy (rolniczy i przemysłowy).
- Błędnie: jasno-niebieski, ciemno-zielony.
- Błędnie: białoczerwona flaga.
Test z „i" rozstrzyga większość wątpliwości. „Gorzko-słony" opisuje smak łączący gorycz i słoność, więc dywiz jest na miejscu. „Bladoróżowy" nie oznacza czegoś bladego i różowego zarazem, tylko odcień różu, dlatego zapisujemy go łącznie.
Nazwy miejscowe
Dwuczłonowe nazwy miejscowości złożone z dwóch rzeczowników zapisujemy z łącznikiem: Bielsko-Biała, Busko-Zdrój, Skarżysko-Kamienna, Warszawa-Śródmieście, Kraków-Płaszów. Odmieniają się przy tym oba człony, co bywa zaskoczeniem:
- Poprawnie: Mieszkam w Bielsku-Białej.
- Błędnie: Mieszkam w Bielsko-Białej.
- Poprawnie: Pociąg zatrzymuje się w Skarżysku-Kamiennej.
Łącznika nie ma natomiast tam, gdzie pierwszy człon jest przymiotnikiem: Nowy Sącz, Stara Miłosna, Zielona Góra. Piszemy więc „w Nowym Sączu" bez żadnej kreski.
Nazwiska dwuczłonowe
Połączenie dwóch nazwisk zapisujemy z dywizem, bez spacji wokół niego: Maria Skłodowska-Curie, Tadeusz Boy-Żeleński, Anna Nowak-Kowalska. Zasada obejmuje też pseudonim zestawiony z nazwiskiem, jak u Boya. Spacje po obu stronach kreski to częsty błąd składu, podobnie jak użycie w tej roli dłuższej półpauzy. Różnice między trzema poziomymi kreskami klawiatury wyjaśniamy w artykule o półpauzie, myślniku i łączniku.
Zapisy cyfrowo-literowe i skrótowce
Dywiz łączy liczbę lub skrótowiec z polską końcówką albo członem słownym:
- Poprawnie: 5-letni kontrakt, 10-procentowy rabat, XX-wieczna kamienica, 30-lecie firmy.
- Poprawnie: nie dostałem SMS-a, uchwała PAN-u, głosowanie w PiS-ie.
- Błędnie: 5cio-letni, 5-cio letni, SMS'a.
Zapisy typu „5-cio letni" próbują przemycić do tekstu końcówkę wymowy i od dawna są poza normą. Wystarczy liczba, dywiz i przymiotnik. Przy odmianie skrótowców łącznik zastępuje apostrof, którego użycie opisujemy w tekście o apostrofie.
Przedrostki: niby-, quasi-, ale eksmąż
Tylko dwa przedrostki wymagają łącznika: „niby-" i „quasi-" (niby-artysta, niby-ludowy, quasi-nauka, quasi-umowa). Pozostałe przedrostki, wbrew angielskim nawykom, piszemy łącznie z wyrazem:
- Poprawnie: eksmąż, superoferta, minispódniczka, ekstraklasa, wiceprezes, antybohater.
- Błędnie: eks-mąż, super-oferta, mini-spódniczka.
Wyjątek stanowią połączenia przedrostka z nazwą własną, w których łącznik ratuje wielką literę w środku wyrazu: pseudo-Polak, anty-Europa.
Wiszący łącznik
Gdy dwa wyrazy złożone różnią się tylko pierwszym członem, wspólną część można w pierwszym z nich pominąć, zostawiając dywiz jako sygnał ucięcia: „kredyty krótko- i długoterminowe" to skrót od „krótkoterminowe i długoterminowe". Konstrukcja działa wyłącznie wtedy, kiedy powtarzany człon jest identyczny:
- Poprawnie: badania krótko- i długofalowe.
- Poprawnie: firmy mało- i średniodochodowe.
- Błędnie: badania krótko i długofalowe (bez dywizu po „krótko").
Ściąga: dywiz w pisowni
| Konstrukcja | Zapis | Przykład |
|---|---|---|
| przymiotniki równorzędne („i") | z dywizem | biało-czerwony, polsko-niemiecki |
| pierwszy człon określa drugi | łącznie | jasnoniebieski, bladoróżowy |
| nazwa miejscowa z dwóch rzeczowników | z dywizem | Bielsko-Biała, Busko-Zdrój |
| przymiotnik + rzeczownik w nazwie | osobno | Nowy Sącz, Zielona Góra |
| nazwisko dwuczłonowe | z dywizem | Skłodowska-Curie |
| liczba + człon słowny | z dywizem | 5-letni, XX-wieczny |
| odmiana skrótowca | z dywizem | SMS-a, PAN-u |
| przedrostki poza niby-/quasi- | łącznie | eksmąż, superoferta |
Pisownia z dywizem częściej dotyczy ortografii niż przestankowania, ale błędy w niej rzucają się w oczy tak samo jak brakujący przecinek. Pełny przegląd znaków znajdziesz w kompendium zasad polskiej interpunkcji, a swój tekst zweryfikujesz w korektorze tekstu.