Pytajnik (?) stawiamy na końcu pytań bezpośrednich, czyli wypowiedzeń, które rzeczywiście o coś pytają. Nie stawiamy go po pytaniach zależnych, ukrytych wewnątrz zdania oznajmującego. Ta jedna opozycja wyjaśnia większość codziennych wątpliwości, dlatego od niej zaczynamy.
Pytania bezpośrednie (niezależne)
Pytanie bezpośrednie to samodzielne wypowiedzenie pytające. Może zaczynać się od zaimka lub partykuły pytającej, ale nie musi; o jego charakterze decyduje intencja i intonacja:
- Poprawnie: Która jest godzina?
- Poprawnie: Czy zdążymy na pociąg?
- Poprawnie: Wychodzisz już?
Pytajnik zamyka też pytania retoryczne, na które nikt nie oczekuje odpowiedzi: „Kto by się tego spodziewał?".
Pytania zależne – bez pytajnika
Pytanie zależne jest częścią zdania złożonego i zostaje przytoczone po czasownikach typu „pytać", „zastanawiać się", „nie wiedzieć". Całe wypowiedzenie ma charakter oznajmujący, więc kończy je kropka:
- Poprawnie: Zapytał, która jest godzina.
- Poprawnie: Nie wiem, czy zdążymy na pociąg.
- Błędnie: Zastanawiam się, co teraz zrobić?
Ostatni przykład to najczęstszy błąd związany ze znakiem zapytania. Jeżeli zdanie nadrzędne oznajmia („zastanawiam się"), pytajnik na końcu jest nieuzasadniony. Wyjątek stanowi sytuacja, w której zdanie nadrzędne samo jest pytaniem: „Czy wiesz, o której odjeżdża pociąg?".
Pytajnik z wykrzyknikiem: „?!"
Gdy pytanie niesie silne emocje, na przykład oburzenie lub zdumienie, można połączyć oba znaki. Norma zaleca kolejność „?!", ponieważ wypowiedzenie jest przede wszystkim pytaniem, a wykrzyknik jedynie dodaje emocję:
- Poprawnie: Jak mogłeś o tym zapomnieć?!
- Poprawnie: Co ty sobie wyobrażasz?!
Zapis „!?" bywa spotykany, ale traktuje się go jako mniej staranny. Mnożenie znaków („???", „?!?!") pozostaje domeną komunikatorów; w tekście redagowanym wystarczy jedno „?!". Więcej o znaku emocji piszemy w artykule o wykrzykniku.
Pytajnik w tytułach i śródtytułach
Tytuły zwykle obywają się bez kropki, ale pytajnik w tytule zostaje, bo niesie informację o charakterze wypowiedzi: „Kiedy stawiamy przecinek?", „Ile kosztuje remont?". Dotyczy to także śródtytułów w artykułach i nagłówków w prezentacjach. Po pytajniku zamykającym tytuł nie dodajemy już kropki.
Pytajnik a inne znaki i typografia
Pytajnik przylega do ostatniego wyrazu pytania; spację stawiamy dopiero po nim. Wewnątrz zdania pytajnik może wystąpić po pytaniu wtrąconym w cudzysłowie lub nawiasie, a w nawiasie sam znak „(?)" sygnalizuje wątpliwość autora co do przytaczanej informacji:
- Poprawnie: Urodził się w 1602 (?) roku w Krakowie.
- Poprawnie: „Zdążymy?" – zapytała cicho.
- Błędnie: Która godzina ?
Po pytajniku kończącym zdanie kolejne zdanie zaczynamy wielką literą. Zestawienie reguł dotyczących odstępów znajdziesz w artykule o spacji w interpunkcji.
Najczęstsze błędy z pytajnikiem
Poza pytaniami zależnymi z pytajnikiem dwa błędy wracają regularnie. Pierwszy to kropka po pytajniku („Która godzina?."); znak zapytania sam zamyka wypowiedzenie. Drugi to pytajnik po uprzejmych prośbach, które mają formę pytania tylko z pozoru. Zdanie „Czy mógłby Pan przesłać dokumenty do piątku" w korespondencji urzędowej można zakończyć kropką, jeśli jest w istocie poleceniem; jednak gdy zachowujemy formę pytania, pytajnik pozostaje poprawnym i bezpieczniejszym wyborem.
Pytajnik – ściąga
| Sytuacja | Pytajnik? | Przykład |
|---|---|---|
| Pytanie bezpośrednie | Tak | Która jest godzina? |
| Pytanie zależne w zdaniu oznajmującym | Nie (kropka) | Zapytał, która jest godzina. |
| Pytanie zależne w zdaniu pytającym | Tak | Czy wiesz, która jest godzina? |
| Pytanie z silną emocją | Tak, w formie „?!" | Jak mogłeś?! |
| Wątpliwość co do informacji | (?) w nawiasie | ur. 1602 (?) |
Reguły stawiania przecinków w pytaniach złożonych, na przykład przed „czy", opisujemy w przewodniku po przecinkach. Pozostałe znaki przestankowe znajdziesz w kategorii o znakach interpunkcyjnych.