Styl naukowy to odmiana polszczyzny nastawiona na precyzję, jednoznaczność i rzeczowość. Terminy mają w nim stałe znaczenie, zdania są logicznie uporządkowane, a autor nie wyraża emocji. W pracy dyplomowej przekłada się to na konsekwentną terminologię, formy bezosobowe lub „my autorskie” i rezygnację z potocznych zwrotów. Poniżej opisujemy cechy stylu naukowego i błędy, które najczęściej pojawiają się w pracach licencjackich i magisterskich, z przykładami poprawek.
Cechy stylu naukowego
Precyzja i terminologia
W tekście naukowym każde słowo powinno znaczyć dokładnie to, co autor ma na myśli. Zamiast „wielu respondentów” lepiej napisać „62% respondentów”, a zamiast „od dawna” podać okres lub datę. Terminy fachowe wprowadza się z definicją przy pierwszym użyciu, a potem używa się ich w tym samym znaczeniu do końca pracy.
Spójność terminów
Szkolny nawyk unikania powtórzeń w pracy dyplomowej przeszkadza. Jeśli w rozdziale pierwszym zdefiniujesz „zaangażowanie pracowników”, nie zamieniaj go dalej na „motywację”, „lojalność” czy „przywiązanie do firmy”, bo czytelnik uzna, że chodzi o różne zjawiska. W tekście naukowym powtórzenie tego samego terminu jest czymś normalnym, a synonim sugeruje zmianę pojęcia.
Forma bezosobowa albo „my autorskie”
Prace dyplomowe pisze się zwykle bez eksponowania osoby autora. Do wyboru są formy bezosobowe zakończone na -no i -to („przeprowadzono badanie”, „przyjęto hipotezę”), konstrukcje z „się” („analizuje się”, „można przyjąć”) i tak zwane my autorskie („omówimy”, „przyjmujemy”). Pierwsza osoba liczby pojedynczej („przeprowadziłem”) bywa dopuszczana, zwłaszcza w opisie własnych badań, ale część promotorów jej nie akceptuje. Ustal konwencję z promotorem i stosuj ją konsekwentnie w całej pracy.
Rzeczowość i neutralny ton
Oceny w pracy naukowej opiera się na danych i argumentach. Wykrzykniki, pytania retoryczne pozostawione bez odpowiedzi i przymiotniki typu „niesamowity” czy „fatalny” sprawiają, że tekst brzmi jak publicystyka. To samo dotyczy zwrotów potocznych, takich jak „tak naprawdę”, „w sumie” albo „fajne rozwiązanie”.
Ostrożność sformułowań
Badanie w pracy licencjackiej prowadzi się zwykle na niewielkiej grupie, dlatego wnioski formułuje się z umiarem. Zamiast „badanie udowodniło, że studenci wolą naukę zdalną” bezpieczniej napisać „wyniki sugerują, że badani studenci częściej wybierają naukę zdalną”. Sformułowania typu „wydaje się”, „można przypuszczać” czy „w badanej grupie” pokazują, że autor zna granice swojego materiału. Recenzenci zwracają uwagę zwłaszcza na uogólnienia wykraczające poza zebrane dane.
Akapit z jedną myślą
Dobry akapit naukowy zaczyna się od zdania zapowiadającego jego temat. Kolejne zdania tę myśl rozwijają, uzasadniają lub ilustrują przykładem. Jeśli w akapicie pojawia się nowy wątek, zwykle trzeba go przenieść do następnego. Akapity złożone z jednego zdania albo ciągnące się przez całą stronę sygnalizują kłopot z kompozycją tekstu.
Najczęstsze błędy stylistyczne w pracach dyplomowych
Każdy z poniższych błędów ilustrujemy parą zdań: wersją przed redakcją i po niej.
Zbyt długie zdania
Zdanie, które ciągnie się przez pięć wersów i zawiera kilka zdań podrzędnych, trudno zrozumieć za pierwszym razem. Takie zdanie lepiej podzielić na dwa lub trzy krótsze.
- Przed: Badanie, które przeprowadzono wśród pracowników firmy, w której autor odbywał praktyki, a która zajmuje się logistyką, wykazało, że większość respondentów, mimo że deklaruje zadowolenie z pracy, rozważa zmianę pracodawcy w ciągu roku.
- Po: Badanie przeprowadzono wśród pracowników firmy logistycznej, w której autor odbywał praktyki. Większość respondentów deklaruje zadowolenie z pracy, a mimo to rozważa zmianę pracodawcy w ciągu roku.
Nadużywanie strony biernej
Strona bierna ma w tekstach naukowych swoje miejsce, ale ciąg zdań z „zostało przeprowadzone”, „zostały zebrane” i „został opracowany” brzmi ciężko. Często lepiej sprawdzają się formy na -no i -to.
- Przed: Ankieta została przeprowadzona w kwietniu, a wyniki zostały opracowane przy użyciu programu Excel.
- Po: Ankietę przeprowadzono w kwietniu, a wyniki opracowano w programie Excel.
Rzeczowniki odczasownikowe w nadmiarze
Konstrukcje typu „dokonać analizy”, „przeprowadzić weryfikację” czy „dokonać wyboru” wydłużają zdanie, a nie dodają mu treści. Zwykle da się je zastąpić jednym czasownikiem.
- Przed: W rozdziale trzecim dokonano analizy wyników i przeprowadzono weryfikację hipotez.
- Po: W rozdziale trzecim przeanalizowano wyniki i zweryfikowano hipotezy.
Mieszanie czasów
Przebieg własnego badania opisuje się zwykle w czasie przeszłym („przeprowadzono”, „zebrano”), a poglądy z literatury i wnioski ogólne w teraźniejszym („autor wskazuje”, „wyniki potwierdzają”). Kłopot zaczyna się wtedy, gdy oba czasy przeplatają się w jednym akapicie bez powodu.
- Przed: Respondenci zostali podzieleni na dwie grupy. Pierwsza grupa wypełnia ankietę online, a druga odpowiadała na pytania podczas wywiadu.
- Po: Respondentów podzielono na dwie grupy. Pierwsza wypełniła ankietę online, a druga odpowiadała na pytania podczas wywiadu.
Zaimki o niejasnym odniesieniu
Zaimki „ten”, „to”, „który” czy „jego” muszą jednoznacznie wskazywać, o czym mowa. Gdy w poprzednim zdaniu padło kilka rzeczowników, czytelnik nie wie, do którego z nich odnosi się zaimek.
- Przed: Kierownik przekazał raport zarządowi, który go odrzucił. To spowodowało opóźnienie projektu.
- Po: Kierownik przekazał raport zarządowi, a zarząd raport odrzucił. Odrzucenie raportu opóźniło realizację projektu.
W wersji poprawionej powtórzono rzeczowniki, co usuwa dwuznaczność.
Pleonazmy
Pleonazmem nazywa się połączenie wyrazów, z których jeden powtarza znaczenie drugiego. W pracach dyplomowych często spotyka się „kontynuować dalej”, „wzajemną współpracę”, „potencjalną możliwość” i „w miesiącu maju”. W każdym z tych wyrażeń jeden wyraz można skreślić bez straty dla sensu. Wystarczą „kontynuować”, „współpraca”, „możliwość” i „w maju”.
Wyrazy puste i ozdobniki
Słowa „bardzo”, „generalnie”, „właśnie” czy „praktycznie” rzadko wnoszą do zdania informację. Podobnie działają rozbudowane wstępy w rodzaju „Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na fakt, że…”, które da się skrócić do samego stwierdzenia.
- Przed: Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na fakt, że generalnie bardzo duża część badanych firm praktycznie nie prowadzi działań CSR.
- Po: Większość badanych firm nie prowadzi działań z zakresu społecznej odpowiedzialności biznesu (CSR).
Potoczność
Zwroty z mowy codziennej łatwo przenikają do tekstu, zwłaszcza w podsumowaniach i wnioskach. Tabela pokazuje typowe zamiany.
| Potocznie | W stylu naukowym |
|---|---|
| tak naprawdę | w rzeczywistości, faktycznie |
| na dzień dzisiejszy, w dzisiejszych czasach | obecnie, współcześnie |
| ogromna ilość osób | duża liczba osób, wiele osób |
| ankietowani mówili, że… | respondenci deklarowali, że… |
| widać, że… | wyniki wskazują, że… |
| coraz więcej ludzi korzysta z… | rośnie odsetek osób korzystających z… |
| fajne rozwiązanie | skuteczne rozwiązanie, korzystne rozwiązanie |
| firmy robią wszystko, żeby… | przedsiębiorstwa dążą do… |
| jest mnóstwo badań na ten temat | zagadnienie było wielokrotnie badane |
Zwróć uwagę na parę „ilość” i „liczba”. „Ilość” odnosi się do tego, czego nie da się policzyć (ilość wody, ilość czasu), a „liczba” do tego, co da się policzyć (liczba osób, liczba ankiet).
Styl a poprawność językowa
Starannie zredagowany tekst wciąż traci, jeśli zawiera błędy interpunkcyjne. Styl naukowy sprzyja długim zdaniom złożonym, a w nich najłatwiej pominąć przecinek przed „który” albo przy imiesłowie. Zasady przestankowania zebraliśmy w artykule o tym, kiedy stawiamy przecinek, a osobno omawiamy przecinek przy imiesłowach. Usterki fleksyjne, leksykalne i składniowe, np. „w oparciu o” albo „Analizując dane, okazało się…”, opisujemy w tekście o najczęstszych błędach językowych w pracy dyplomowej.
Jak samodzielnie poprawić styl pracy
Redakcję stylistyczną najlepiej zaplanować jako osobny etap, po napisaniu całości. Pomagają w niej proste techniki:
- Odsłuchaj rozdział w funkcji Czytaj na głos (w Wordzie na karcie Recenzja). Zdania, przy których tracisz wątek, zwykle są za długie.
- Wyszukaj w dokumencie skrótem Ctrl+F słowa „dokonać”, „zostać” i „tak naprawdę”, a potem oceń każde wystąpienie.
- Spisz główne terminy pracy i sprawdź, czy w każdym rozdziale występują w tym samym brzmieniu.
- Odłóż tekst na dzień lub dwa przed ostatnim czytaniem, bo z dystansu łatwiej zauważyć powtórzenia i niejasności.
Pełną listę kontrolną przed oddaniem pracy znajdziesz w poradniku jak sprawdzić pracę dyplomową. Styl pozostaje Twoją pracą i zwykle omawia się go z promotorem. Interpunkcję, ortografię i gramatykę możesz natomiast powierzyć korektorowi, np. zamawiając korektę pracy dyplomowej w pliku .docx, poprzedzoną bezpłatną próbką 2 stron.