Cytowanie w pracy licencjackiej polega na przytoczeniu cudzych słów w cudzysłowie albo na streszczeniu cudzej myśli własnymi słowami. W obu przypadkach trzeba wskazać źródło w przypisie lub odsyłaczu, a sam cytat ujmuje się w polski cudzysłów „…”, pominięcia oznacza wielokropkiem w nawiasie kwadratowym […], kropkę zaś stawia po cudzysłowie zamykającym. Poniżej omawiamy te zasady na przykładach, razem z cytatem blokowym, cytatem w cytacie i cytowaniem ustawy.
Cytat dosłowny i parafraza
Wyobraź sobie, że w rozdziale teoretycznym chcesz przywołać definicję kultury organizacyjnej z podręcznika. Możesz przepisać ją słowo w słowo albo oddać jej sens własnymi słowami. Pierwszy sposób daje cytat dosłowny, drugi parafrazę.
Cytat dosłowny zachowuje brzmienie oryginału, łącznie z jego pisownią i interpunkcją, i zawsze trafia do cudzysłowu:
J. Nowak definiuje kulturę organizacyjną jako „zbiór niepisanych reguł, które kształtują codzienne zachowania pracowników”¹.
Parafraza obywa się bez cudzysłowu. Przypis jest jednak nadal potrzebny, bo myśl należy do autora źródła:
Według J. Nowaka na kulturę organizacyjną składają się nieformalne zasady, które wpływają na to, jak pracownicy zachowują się na co dzień¹.
W pracy licencjackiej przeważać powinna parafraza połączona z Twoim komentarzem. Cytat dosłowny zostaw dla definicji, sformułowań szczególnie trafnych i fragmentów, które dalej analizujesz. Jeśli w źródle jest błąd, przepisz go bez zmian i dodaj po nim dopisek [sic!], żeby czytelnik wiedział, że usterka pochodzi z oryginału.
Jak wpleść cytat w zdanie
Krótki cytat najczęściej wprowadza się zdaniem podrzędnym z „że” albo wplata w składnię własnego zdania. Cytat musi wtedy pasować gramatycznie do reszty tekstu, dlatego wybiera się taki fragment, który nie wymaga przerabiania końcówek. Gdy przytaczasz pełne zdanie, możesz je poprzedzić dwukropkiem. Cytat zaczyna się wówczas wielką literą:
- Autor podkreśla, że „zmiana zaczyna się od kierownictwa”.
- Autor pisze wprost: „Zmiana zaczyna się od kierownictwa”.
W pierwszym zdaniu przecinek przed „że” oddziela zdanie podrzędne, w drugim dwukropek zapowiada przytoczenie. Obie formy są poprawne, warto jednak je przeplatać, żeby kolejne akapity nie zaczynały się od tej samej formuły „Jak pisze…”.
Cytat z drugiej ręki
Zdarza się, że interesujący Cię fragment znasz tylko z cudzego omówienia, bo oryginał jest niedostępny. W takiej sytuacji nie podaje się w przypisie samego oryginału, tak jakby autor pracy znał go z lektury. Przypis zaczyna się wtedy od opisu oryginału, po którym następuje skrót „cyt. za:” i opis publikacji, z której faktycznie korzystasz:
² T. Wójcik, Samorząd i obywatel, Lublin 1998, s. 14, cyt. za: K. Lewandowska, Komunikacja publiczna w samorządzie, Lublin 2023, s. 58.
Takie przypisy są dopuszczalne, gdy jest ich niewiele. Jeśli większość cytatów w rozdziale pochodzi z drugiej ręki, lepiej dotrzeć do źródeł pierwotnych.
Cudzysłów, pominięcia i wtrącenia w cytacie
W polskim tekście cytat otwiera cudzysłów dolny („), a zamyka górny (”). Cudzysłów prosty ("…"), który edytor wstawia przy angielskich ustawieniach języka, wygląda w pracy dyplomowej niechlujnie. Przy polskim języku edycji Word zwykle sam zamienia go na właściwy znak. O innych zastosowaniach tego znaku piszemy w artykule Cudzysłów: funkcje i zastosowania.
Pominięcie fragmentu […]
Jeżeli wycinasz z cytatu część zdania, w miejscu pominięcia wstawiasz wielokropek w nawiasie kwadratowym. Skrót nie może zmieniać sensu wypowiedzi autora.
Autor zauważa, że „kultura organizacyjna […] kształtuje codzienne zachowania pracowników”³.
Na początku i na końcu cytatu wielokropka w nawiasie zwykle się nie stawia. Sam cudzysłów pokazuje, że przytaczasz fragment dłuższej wypowiedzi.
Własne wtrącenie w nawiasie kwadratowym
W nawiasie kwadratowym umieszcza się też dopiski autora pracy, np. wyjaśnienie, do kogo odnosi się zaimek, albo informację o wyróżnieniu. Dopisek opatruje się inicjałami, żeby było jasne, że nie pochodzi z oryginału.
„Oni [menedżerowie średniego szczebla – A.K.] najczęściej decydują o tym, czy zmiana się przyjmie”⁴.
„Zaufanie buduje się latami [wyróżnienie – A.K.], a traci w jeden dzień”⁵.
Cytat blokowy i cytat w cytacie
Dłuższe fragmenty, zwykle przekraczające trzy lub cztery wersy, wyodrębnia się jako osobny akapit. Taki cytat blokowy ma wcięcie z lewej strony, a czasem z obu, często mniejszą czcionkę i pojedynczą interlinię. Nie ujmuje się go w cudzysłów, ponieważ jego rolę przejmuje wyodrębnienie graficzne. Próg długości i sposób formatowania określają wytyczne uczelni, dlatego zajrzyj do nich, zanim sformatujesz pierwszy taki cytat.
Inna sytuacja pojawia się wtedy, gdy w przytaczanym fragmencie jest już cudzysłów. Wewnętrzne przytoczenie zapisuje się wówczas cudzysłowem ostrokątnym »…«, rzadziej pojedynczym ‚…’:
Autorka przypomina, że „pracownicy często nazywają zmiany »kolejną reorganizacją«, nawet gdy dotyczą one tylko jednego działu”⁶.
Więcej przykładów znajdziesz w artykule o tym, jak zapisać cytat w cytacie.
Kropka i inne znaki przy cudzysłowie
Gdy cytat stanowi część Twojego zdania, kropkę stawiasz po cudzysłowie zamykającym, bo zamyka ona całe zdanie, w które wpleciono przytoczenie.
- Poprawnie: Autor nazywa ten etap „okresem próby”.
- Błędnie: Autor nazywa ten etap „okresem próby.”
Pytajnik i wykrzyknik zostają przed cudzysłowem zamykającym, jeśli należą do cytatu. Zdanie, w którym taki cytat się znalazł, i tak kończy się kropką:
- Respondenci najczęściej pytali: „Kto podejmuje ostateczną decyzję?”.
Odsyłacz przypisu stawia się po cudzysłowie, a przed kropką, chyba że wytyczne uczelni stanowią inaczej. Podobne zasady dotyczą przytoczeń w tekstach literackich, które omawiamy w artykule o interpunkcji w dialogach i cytatach.
Cytowanie ustawy w pracy licencjackiej
Przepisy prawa przywołuje się według stałego porządku jednostek redakcyjnych: artykuł (art.), ustęp (ust.) lub paragraf (§), punkt (pkt), litera (lit.). W kodeksach artykuły dzielą się na paragrafy, w pozostałych ustawach na ustępy, stąd zapisy typu „art. 22 § 1 k.p.” i „art. 5 ust. 2 pkt 3”. Skróty „art.” i „ust.” mają kropkę, a „pkt” jej nie ma, bo kończy się ostatnią literą pełnego wyrazu.
Przy pierwszym przywołaniu podaje się pełny tytuł aktu i miejsce jego publikacji. Przy kolejnych możesz używać skrótu, np. k.p. dla Kodeksu pracy albo k.c. dla Kodeksu cywilnego, jeśli wyjaśnisz go wcześniej w przypisie lub w wykazie skrótów.
Zgodnie z art. 22 § 1 k.p. pracownik zobowiązuje się „do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem”⁷.
⁷ Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (Dz.U. 1974 nr 24 poz. 141 ze zm.).
Ustawy wielokrotnie nowelizowane ogłasza się co pewien czas w formie tekstu jednolitego, który zbiera wszystkie zmiany. W opisie zaznacza się to skrótem t.j., po którym następują rok i pozycja w Dzienniku Ustaw, np. (t.j. Dz.U. z [rok] r. poz. [numer]). Aktualny tekst jednolity sprawdzisz w Internetowym Systemie Aktów Prawnych (ISAP). Od 2012 roku Dziennik Ustaw nie ma numerów, dlatego w nowszych aktach podaje się tylko rok i pozycję.
Fragmenty przepisów cytuje się dosłownie, w cudzysłowie. Ustawowych terminów nie zastępuj synonimami, bo w języku prawnym różne słowa często oznaczają różne pojęcia. Wzory przypisów do innych aktów prawnych i publikacji znajdziesz w artykule Przypisy w pracy licencjackiej.
Cytat a plagiat
Plagiatem jest przedstawienie cudzego tekstu lub pomysłu jako własnego. W pracach dyplomowych chodzi zwykle o fragmenty przepisane bez cudzysłowu albo o parafrazy bez przypisu. Każdą pracę dyplomową sprawdza się w Jednolitym Systemie Antyplagiatowym, który wskazuje fragmenty zbieżne z innymi tekstami. Poprawnie oznaczony cytat jest w takim raporcie widoczny, ale promotor od razu widzi, że źródło zostało podane.
Najprościej trzymać się jednej reguły. Każda cudza myśl dostaje przypis, a każde cudze sformułowanie dodatkowo cudzysłów. Zmiana kilku słów w przepisanym zdaniu nie wystarczy, żeby powstała parafraza. Trzeba przebudować zdanie i oddać sens własnym językiem.
Przed oddaniem pracy przejrzyj wszystkie cytaty pod kątem cudzysłowów, nawiasów kwadratowych i kropek, a potem porównaj je ze źródłem. Cytatów z innych autorów nie poprawia się nawet przy korekcie, za to tekst wokół nich, łącznie z interpunkcją zdań wprowadzających, sprawdza korekta pracy dyplomowej, którą można wypróbować na bezpłatnej próbce 2 stron.