W pracy dyplomowej kropkę stawia się po skrócie, który kończy się inną literą niż pełny wyraz (np., tzw., m.in., r., s., t.), a pomija się ją, gdy skrót zawiera ostatnią literę wyrazu (dr, mgr, nr, wg, pkt). Skrótowców typu UE, NATO, ZUS nie zapisuje się z kropkami. Oprócz tych reguł w pracy liczy się konsekwencja, czyli ten sam skrót powinien wyglądać tak samo w tekście głównym, przypisach i bibliografii. Poniżej omawiamy skróty, które w pracach licencjackich i magisterskich pojawiają się najczęściej.
Zasada kropki w skrócie
Ogólną regułę łatwo zapamiętać, jeśli porównasz skrót z pełnym wyrazem. Gdy w skrócie brakuje końcówki wyrazu, stawiasz kropkę. „Tak zwany” skraca się do „tzw.”, bo skrót urywa się przed ostatnią literą. Podobnie zapisuje się „np.” (na przykład), „m.in.” (między innymi), „tj.” (to jest), „ok.” (około), „r.” (rok), „w.” (wiek), „s.” (strona) i „t.” (tom).
Inaczej jest wtedy, gdy skrót kończy się na tę samą literę co wyraz. W „dr” ostatnią literą jest „r”, tak samo jak w „doktor”, dlatego kropki nie stawiamy. Ta sama zasada dotyczy skrótów „mgr” (magister), „nr” (numer), „wg” (według) i „pkt” (punkt).
Skróty, które odmieniamy, wymagają dodatkowej uwagi. W mianowniku piszemy „dr Kowalski”, ale w dopełniaczu „doktora” kończy się na „a”, więc skrót „dr” przestaje zawierać ostatnią literę. Poprawne są wtedy dwie formy: „dr. Kowalskiego” z kropką albo „dra Kowalskiego” z końcówką. Podobnie zapiszesz „z dr. Nowakiem” lub „z drem Nowakiem”. Gdy tytuł dotyczy kobiety, nie odmienia się go, dlatego piszemy „rozmowa z dr Anną Kowalską”, bez kropki.
Ogólne zasady zapisu skrótów, w tym kropkę na końcu zdania i skróty wielowyrazowe, opisujemy w artykule o kropce w skrótach i skrótowcach. Przypomnijmy tylko, że jeśli zdanie kończy się skrótem z kropką („…badania, ankiety itp.”), nie dodajemy drugiej kropki.
Skróty w przypisach i bibliografii
Przypisy i opisy bibliograficzne to miejsca, w których skrótów jest najwięcej. Większość z nich podlega tej samej zasadzie kropki, ale studenci często zapisują je niejednolicie, na przykład raz „s. 15”, a raz „str. 15”. W pracach naukowych przyjęła się forma „s.”. Poniższa tabela zbiera skróty, które pojawiają się w przypisach najczęściej.
| Skrót | Pełna forma | Przykład użycia |
|---|---|---|
| red. | redakcja, redaktor | J. Nowak (red.), Media i społeczeństwo |
| wyd. | wydanie, wydawnictwo | wyd. 2, Warszawa 2020 |
| tłum. | tłumaczenie, tłumaczył | tłum. A. Kowalska |
| oprac. | opracowanie, opracował | oprac. M. Wiśniewski |
| t. | tom | t. 2, s. 45 |
| z. | zeszyt | z. 3 |
| s. | strona, strony | s. 12–15 |
| nr | numer | „Język Polski” 2019, nr 4 |
| Dz.U. | Dziennik Ustaw | Dz.U. 2023 poz. 1234 |
| poz. | pozycja | poz. 1234 |
| art. | artykuł | art. 5 ust. 2 |
| ust. | ustęp | ust. 2 pkt 3 |
| pkt | punkt | pkt 3 |
Zwróć uwagę na skrót Dziennika Ustaw. W źródłach spotkasz zarówno zapis „Dz.U.”, jak i „Dz. U.” ze spacją. Obie formy występują w praktyce, więc wybierz jedną i stosuj ją w całej pracy, chyba że wytyczne wskazują konkretny wariant. Kolejność elementów opisu bibliograficznego, a także to, czy rok wydania stoi po miejscu wydania, czy po nazwisku autora, zależą od stylu przyjętego na uczelni. Więcej o tym przeczytasz w artykule Przypisy w pracy licencjackiej.
Skróty łacińskie i ich polskie odpowiedniki
W przypisach do prac humanistycznych i prawniczych wciąż używa się skrótów łacińskich. Każdy z nich ma polski odpowiednik i jedno, czego nie należy robić, to mieszać obie wersje w jednej pracy. Jeśli zaczniesz od „Ibidem”, nie pisz kilka przypisów dalej „Tamże”.
- Ibidem (skrót „ibid.”), po polsku tamże, odsyła do tej samej pozycji, którą przywołano w przypisie bezpośrednio wcześniejszym. Na początku przypisu piszemy je wielką literą (Ibidem, s. 34 albo Tamże, s. 34).
- op. cit. (opere citato), po polsku dz. cyt. (dzieło cytowane), stosuje się, gdy dzieło danego autora było już wcześniej przywołane, ale nie w poprzednim przypisie (J. Nowak, op. cit., s. 50).
- et al. (et alii), po polsku i in. (i inni), zastępuje nazwiska kolejnych autorów pracy zbiorowej.
- cf. (confer), po polsku por. (porównaj), odsyła do źródła, z którym warto zestawić omawiany pogląd. W podobnej funkcji występuje „zob.” (zobacz).
Skróty łacińskie często zapisuje się kursywą, ale to konwencja zależna od wytycznych, a nie reguła ortograficzna. Sposób przywoływania źródeł w tekście, w tym kiedy stosować przypis, a kiedy odsyłacz w nawiasie, omawiamy w artykule Cytowanie w pracy licencjackiej.
Skrótowce: UE, NATO, PKB, ZUS
Skrótowce powstają z pierwszych liter lub głosek nazwy wielowyrazowej i zapisuje się je wielkimi literami bez kropek: UE, NATO, PKB, ZUS, GUS, NBP. Rodzaj gramatyczny skrótowca wynika zwykle z rodzaju głównego wyrazu nazwy. Piszemy więc „UE przyjęła dyrektywę” (bo unia) i „PKB wzrósł” (bo produkt).
Przy odmianie trzeba uważać, bo nie każdy skrótowiec się odmienia. Bezpieczne są przypadki, w których skrótowiec czyta się jak zwykły wyraz zakończony spółgłoską, a jego rodzaj jest męski. Takie formy odmienia się, dodając końcówkę po łączniku, małymi literami:
- ZUS, ZUS-u, z ZUS-em;
- GUS, dane GUS-u, w GUS-ie;
- PIT, rozliczenie PIT-u.
Skrótowce czytane jako nazwy liter i zakończone samogłoską, takie jak NBP (wym. en-be-pe), PKB (pe-ka-be) czy UE (u-e), w starannej polszczyźnie zwykle pozostają nieodmienne: „decyzja NBP”, „wzrost PKB”, „w UE”. Nieodmienne jest też NATO. Jeśli masz wątpliwość co do konkretnego skrótowca, sprawdź go w słowniku ortograficznym, bo reguła ma wyjątki.
Rozwinięcie przy pierwszym użyciu i wykaz skrótów
Czytelnik pracy, a zwłaszcza recenzent spoza twojej specjalności, nie musi znać skrótów używanych w danej branży. Dlatego skrótowiec rozwija się przy pierwszym wystąpieniu w tekście, a skrót podaje w nawiasie: „Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS)”. Dalej możesz już posługiwać się samym skrótem. Jeśli dany skrót pojawia się po raz pierwszy w kolejnym rozdziale po długiej przerwie, niektórzy promotorzy oczekują ponownego rozwinięcia, więc upewnij się, jaką praktykę przyjęto u ciebie.
Gdy w pracy występuje wiele skrótów, przygotuj wykaz skrótów. Zwykle umieszcza się go po spisie treści albo przed bibliografią, w kolejności alfabetycznej, z rozwinięciem każdej pozycji. Jego miejsce i formę określają wytyczne uczelni. Powszechnie znanych skrótów typu „np.”, „itd.”, „r.” w wykazie się nie umieszcza.
Kilka drobnych zasad warto sprawdzić osobno:
- po skrócie „tzw.” nie stawia się cudzysłowu, ponieważ sam skrót sygnalizuje umowność nazwy: piszemy „tzw. efekt motyla”, a nie „tzw. »efekt motyla«”;
- „m.in.” i „tj.” zapisujemy bez spacji w środku;
- przy latach i wiekach skrót stoi po liczbie: „2023 r.”, „XX w.” (więcej w artykule o interpunkcji w datach i liczbach);
- w tekście głównym lepiej unikać skrótów stylistycznie potocznych, takich jak „ww.” czy „jw.”, i pisać pełne wyrażenia.
Spójność skrótów w całej pracy
Większość uwag promotora dotyczących skrótów nie wynika z nieznajomości reguły kropki, tylko z niekonsekwencji. W rozdziale pisanym w październiku pojawia się „str.”, w rozdziale z grudnia „s.”, a w przypisach dodanych w ostatniej chwili „Tamże” obok „Ibidem”. Takie rozbieżności łatwo wyszukać. Użyj funkcji Ctrl+F i sprawdź po kolei każdy wariant, który mógł się pojawić w tekście.
Przy przeglądzie pomocna jest prosta lista. Zapisz, jakie skróty przyjąłeś (na przykład „s.”, „red.”, „Ibidem”, „Dz.U.”), i porównaj z nią tekst główny, przypisy i bibliografię. Tę samą metodę stosuje się przy sprawdzaniu zapisu liczb czy tytułów, co opisujemy w artykule Jak sprawdzić pracę dyplomową pod kątem błędów przed oddaniem? Jeśli wolisz przejrzeć gotowe propozycje poprawek, korekta pracy dyplomowej w naszym serwisie oznacza błędnie zapisane skróty w tekście i przypisach w trybie śledzenia zmian, z regułą przy każdej poprawce.