Tytuły książek, artykułów i filmów przywoływane w pracy dyplomowej zapisuje się najczęściej kursywą, rzadziej w cudzysłowie, a tytuły czasopism zwykle w cudzysłowie, np. „Język Polski”. Ostateczny sposób zapisu określają wytyczne uczelni lub promotora, a najważniejsza jest konsekwencja. Wielką literą w tytule książki lub artykułu piszemy tylko pierwszy wyraz i nazwy własne, natomiast w tytule czasopisma wszystkie wyrazy z wyjątkiem spójników i przyimków. Poniżej omawiamy te zasady po kolei, a także zapis tytułu samej pracy i jej rozdziałów.
Kursywa czy cudzysłów w tekście pracy
Polska ortografia dopuszcza wyróżnianie tytułów w tekście ciągłym cudzysłowem albo kursywą. W tekstach pisanych odręcznie i w prasie częściej spotyka się cudzysłów, natomiast w publikacjach naukowych i w pracach dyplomowych bardzo często stosuje się kursywę. Zdanie „W powieści Lalka Prus przedstawia…” jest więc tak samo poprawne jak „W powieści »Lalka« Prus przedstawia…”, o ile w całej pracy trzymasz się jednego wariantu.
Jeśli wytyczne uczelni nic na ten temat nie mówią, zapytaj promotora albo przejrzyj kilka prac obronionych na twoim kierunku. W wielu dziedzinach przyjęła się konwencja, w której tytuły samodzielnych dzieł (książek, artykułów, rozdziałów, filmów, obrazów) zapisuje się kursywą, a tytuły czasopism w cudzysłowie. Dzięki temu w jednym opisie bibliograficznym od razu widać, co jest tytułem artykułu, a co tytułem pisma, w którym się ukazał:
J. Nowak, Interpunkcja w tekstach akademickich, „Język Polski” 2019, nr 4, s. 12–20.
Takiego zapisu nie należy traktować jako jedynego poprawnego. Niektóre style cytowania stosują kursywę także dla tytułów czasopism, a inne w ogóle nie wyróżniają tytułów w bibliografii. Ważne, żeby tekst główny, przypisy i bibliografia stosowały ten sam system. Więcej o innych funkcjach cudzysłowu przeczytasz w artykule Cudzysłów: funkcje i zastosowania.
Tytuł w tytule
Kłopot pojawia się wtedy, gdy przywoływany tytuł zawiera inny tytuł. Jeśli całość zapisujesz kursywą, tytuł wewnętrzny ujmij w cudzysłów: Motyw miasta w „Lalce” Bolesława Prusa. Gdy tytuły zapisujesz w cudzysłowie, wewnętrzny tytuł otrzymuje cudzysłów niższego stopnia, czyli ostrokątny: „Motyw miasta w »Lalce« Bolesława Prusa”.
Ustawy i inne akty prawne
Akty prawne przywołuje się inaczej niż dzieła literackie czy naukowe. W pracach prawniczych i administracyjnych podaje się zwykle pełne brzmienie tytułu aktu, tak jak w dzienniku urzędowym, bez kursywy i bez cudzysłowu: „ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych”. Wyraz „ustawa” w środku zdania pisze się małą literą. Jeśli twój kierunek ma własne zasady przywoływania przepisów, mają one pierwszeństwo.
Wielkie litery w tytułach
Zasada wielkich liter zależy od tego, czego dotyczy tytuł. Inaczej zapisujemy tytuł książki, a inaczej tytuł gazety.
W tytułach książek, artykułów, rozdziałów, filmów, wierszy i obrazów wielką literą piszemy tylko pierwszy wyraz, a w dalszej części tytułu jedynie nazwy własne: Ziemia obiecana, Sto lat samotności, Polityka zagraniczna Polski po 1989 roku, Wpływ mediów społecznościowych na decyzje zakupowe. Częstym błędem w pracach dyplomowych jest zapis wzorowany na angielskim, w którym każdy wyraz zaczyna się wielką literą („Wpływ Mediów Społecznościowych…”). W polszczyźnie taki zapis jest niepoprawny.
Tytuły czasopism, gazet i serii wydawniczych traktuje się jak nazwy własne. Wszystkie wyrazy piszemy w nich wielką literą, z wyjątkiem spójników i przyimków: „Gazeta Wyborcza”, „Tygodnik Powszechny”, „Poradnik Językowy”, „Studia z Teorii Wychowania”.
| Rodzaj tytułu | Częsty zapis w pracy | Wielkie litery | Przykład |
|---|---|---|---|
| książka, monografia | kursywa (lub cudzysłów) | tylko pierwszy wyraz i nazwy własne | Sto lat samotności |
| artykuł, rozdział w pracy zbiorowej | kursywa (lub cudzysłów) | tylko pierwszy wyraz i nazwy własne | Interpunkcja w tekstach akademickich |
| film, utwór, obraz | kursywa (lub cudzysłów) | tylko pierwszy wyraz i nazwy własne | Ziemia obiecana |
| czasopismo, gazeta | cudzysłów | wszystkie wyrazy poza spójnikami i przyimkami | „Poradnik Językowy” |
| seria wydawnicza | cudzysłów lub bez wyróżnienia | wszystkie wyrazy poza spójnikami i przyimkami | „Biblioteka Narodowa” |
| akt prawny | bez wyróżnienia | „ustawa” małą literą w środku zdania | ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych |
W kolumnie z zapisem podajemy rozwiązania typowe dla prac naukowych. Twoja uczelnia może przyjąć inny wariant i wtedy obowiązuje on w całej pracy.
Tytuł pracy i tytuły rozdziałów
Na stronie tytułowej tytuł pracy zapisuje się bez cudzysłowu i bez kropki na końcu. Ta sama zasada dotyczy tytułów rozdziałów i podrozdziałów, bo tytuł wyodrębniony graficznie, w osobnym wierszu, nie kończy się kropką. Dopuszczalny jest natomiast pytajnik, jeśli tytuł ma formę pytania („Czy media społecznościowe zastępują prasę lokalną?”), a także wielokropek.
W tytule pracy wielką literą piszemy tylko pierwszy wyraz i nazwy własne, tak jak w tytułach książek. Gdy tytuł ma podtytuł, można go oddzielić kropką i zacząć wielką literą („Konsumpcja mediów wśród studentów. Analiza porównawcza”) albo oddzielić dwukropkiem i kontynuować małą literą („Konsumpcja mediów wśród studentów: analiza porównawcza”). Wybór wariantu zależy od wytycznych, a jeśli te milczą, od twojej decyzji.
Numeracja rozdziałów
Rozdziały i podrozdziały numeruje się zwykle cyframi arabskimi w systemie wielostopniowym (1, 1.1, 1.1.1). Spotyka się dwa sposoby zapisu: z kropką po ostatniej cyfrze („1.1.”) i bez niej („1.1”). Oba występują w praktyce wydawniczej, a o wyborze decydują wytyczne uczelni. Niektóre uczelnie wymagają też zapisu „Rozdział I” z cyfrą rzymską dla rozdziałów głównych. Bez względu na wybrany wariant numeracja w tekście musi zgadzać się ze spisem treści, dlatego spis najlepiej generować automatycznie ze stylów nagłówków.
Pomiędzy numerem a tytułem rozdziału nie stawia się myślnika ani dwukropka. Wystarczy odstęp, np. „2.3 Metodologia badań własnych”.
Odmiana tytułów
Tytuły w zdaniu można odmieniać, ale sposób zależy od tego, czy przed tytułem stoi wyraz określający rodzaj dzieła. Jeśli piszesz „w powieści”, „w artykule”, „w filmie”, tytuł pozostaje w mianowniku: „w powieści Lalka”, „w artykule Interpunkcja w tekstach akademickich”, „w czasopiśmie »Język Polski«”.
Gdy takiego wyrazu nie ma, tytuł odmienia się zgodnie z wymaganiami zdania: „w Lalce Prusa”, „bohaterowie Pana Tadeusza”, „w Ziemi obiecanej”. Odmieniony tytuł zachowuje swój zapis, czyli kursywę albo cudzysłów. Tytułów, które brzmiałyby po odmianie niezręcznie lub niejasno, zwłaszcza długich tytułów naukowych, lepiej nie odmieniać i poprzedzić je wyrazem „praca”, „monografia” czy „artykuł”.
Odmiana tytułów czasopism podlega tym samym regułom: „przeczytałem to w »Tygodniku Powszechnym«” obok „przeczytałem to w tygodniku »Tygodnik Powszechny«”. W pracy naukowej częściej wybiera się drugi wariant, bo pozwala zachować tytuł w niezmienionej postaci.
Jak sprawdzić zapis tytułów przed oddaniem
Najwięcej niekonsekwencji pojawia się wtedy, gdy praca powstaje przez kilka miesięcy, a fragmenty tekstu przenosi się z notatek lub wcześniejszych referatów. Przejrzyj każdy rozdział pod kątem tytułów i zadaj sobie trzy pytania. Czy wszystkie tytuły książek i artykułów mają ten sam rodzaj wyróżnienia? Czy w tytułach czasopism każdy wyraz poza spójnikami i przyimkami zaczyna się wielką literą? Czy w tytułach rozdziałów nie zostały kropki?
Zapis tytułów jest ściśle związany z cytowaniem i przypisami, o których piszemy w artykułach Cytowanie w pracy licencjackiej i Przypisy w pracy licencjackiej. Pozostałe konwencje typowe dla tekstów akademickich, takie jak kropka po cudzysłowie zamykającym cytat, omawiamy w tekście o interpunkcji w pracy dyplomowej, a zapis skrótów w opisach bibliograficznych w artykule Skróty w pracy dyplomowej i w przypisach. Jeśli chcesz, by ktoś przejrzał interpunkcję i pisownię całego tekstu, możesz skorzystać z korekty pracy dyplomowej. Pamiętaj, że jest to korekta językowa, która nie zmienia bibliografii ani opisów źródeł, więc zapis tytułów w tych miejscach sprawdź samodzielnie według powyższych zasad.